Een portret is meer dan een foto of schilderij van een gezicht. Het is een afbeelding die iets vertelt over wie iemand is, hoe hij of zij zich voelt en wat hem of haar bijzonder maakt. Al eeuwenlang maken kunstenaars en fotografen beeltenissen van mensen, en tot op de dag van vandaag is het een van de populairste vormen van beeldende kunst. Toch denken veel mensen dat het maken van een goed portret eenvoudig is. Niets is minder waar.
De geschiedenis van het portret in de kunst
Het afbeelden van mensen gaat duizenden jaren terug. In het oude Egypte werden farao’s en goden weergegeven op muren en stenen. In de Griekse en Romeinse tijd kwamen er steeds meer individuele gezichten in beeld, vaak van keizers en staatslieden. Maar het was tijdens de Renaissance, de periode van de veertiende tot en met de zestiende eeuw, dat het portret echt tot bloei kwam. Schilders als Leonardo da Vinci en Rembrandt van Rijn wisten gezichten zo te schilderen dat kijkers het gevoel hadden dat de persoon hen aankeek. Rembrandt maakte ook tientallen zelfportretten, waarmee hij zijn eigen gezicht door de jaren heen vastlegde. Dat maakte zijn werk uniek voor die tijd. Schilderijen van mensen waren lange tijd weggelegd voor de rijken, want alleen zij konden een schilder betalen. Dat veranderde pas echt met de komst van de fotografie in de negentiende eeuw.
Wat maakt een portretfoto krachtig
Fotografie maakte het vastleggen van een menselijk gezicht voor iedereen bereikbaar. Toch is niet elke foto van een persoon automatisch een sterk portret. Een goede portretfoto vertelt een verhaal. De blik van de persoon, de lichtval, de achtergrond en de houding spelen allemaal een grote rol. Veel fotografen kiezen bewust voor een neutrale achtergrond zodat alle aandacht naar het gezicht gaat. Anderen plaatsen de persoon juist in zijn of haar dagelijkse omgeving om meer context te geven. Licht is een van de belangrijkste onderdelen bij het fotograferen van mensen. Zacht, zijdelings licht zorgt voor diepte in het gezicht en benadrukt textuur. Fel flitslicht van voren maakt een afbeelding vaak vlak en onpersoonlijk. Professionele fotografen experimenteren veel met de lichtrichting om het gewenste gevoel te bereiken. Naast techniek gaat het ook om de verbinding tussen fotograaf en onderwerp. Als iemand zich niet op zijn gemak voelt, is dat bijna altijd te zien in het beeld.
Het portret in de wereld van film en toneel
Niet alleen schilders en fotografen houden zich bezig met het neerzetten van een menselijk beeld. Ook acteurs werken aan een soort levend portret van een personage. Een acteur brengt iemand tot leven door stemgebruik, mimiek en lichaamshouding. Nederlandse acteurs zoals Daniel Cornelissen, bekend van series als Nieuw Zeer en Oogappels, laten zien hoe een personage geloofwaardig wordt door kleine details. Een blik op het juiste moment, een korte stilte of een specifiek gebaar kan meer zeggen dan lange dialogen. In film en televisie werkt de camera net als een schilderspenseel: de regisseur en cameraman bepalen samen hoe de kijker een persoon ziet. Een close-up van een gezicht kan een emotie zo groot maken dat de kijker er bijna in mee wordt gezogen. Dat is precies wat een portret in welke vorm dan ook probeert te doen: de kijker raken.
Zelf een portret maken als beginner
Wie zelf wil beginnen met het maken van een portret, hoeft geen dure apparatuur aan te schaffen. Een smartphone met een goede camera is meer dan genoeg om te starten. Het allerbelangrijkste is om aandacht te besteden aan het licht. Ga dicht bij een raam staan en laat het natuurlijke licht op het gezicht van de persoon vallen. Vraag de persoon om iets te doen wat hij of zij leuk vindt of vertel een grappig verhaal, want een echte lach of een echte blik is altijd beter dan een pose. Wie liever tekent of schildert, kan beginnen met het schetsen van de basisvorm van het hoofd. Veel beginners maken het gezicht te rond of te smal. Door goed te kijken naar de verhoudingen tussen ogen, neus en mond verbetert het resultaat snel. Oefening speelt daarbij een grote rol. Hoe vaker je gezichten tekent of fotografeert, hoe beter je leert zien wat een afbeelding kloppend maakt. Het mooie van dit ambacht is dat je altijd iets nieuws ontdekt over hoe mensen eruitzien en wat ze uitstralen.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een portret en een gewone foto van iemand?
Een gewone foto legt vast dat iemand ergens was. Een portret gaat verder: het laat iets zien van de persoonlijkheid, de emotie of het karakter van de afgebeelde persoon. Een portret is bewust gecomponeerd, waarbij licht, houding en blik een rol spelen.
Welke camera-instelling werkt goed bij portretfotografie?
Bij portretfotografie wordt vaak gekozen voor een grote lensopening, wat een kleine scherptediepte geeft. Daardoor is het gezicht scherp en de achtergrond wazig. Dit zorgt ervoor dat de aandacht volledig op de persoon blijft liggen. Een brandpuntafstand van 50 tot 85 millimeter werkt goed voor de meeste gezichtsopnamen.
Hoe zorg je ervoor dat iemand zich op zijn gemak voelt tijdens een portretfotosessie?
Om iemand op zijn gemak te stellen tijdens een portretfotosessie, helpt het om rustig te praten, geen haast te tonen en eerlijk te zijn over wat je wilt bereiken. Laat de persoon tussendoor de foto’s zien en geef een compliment als er een mooie opname is. Mensen ontspannen sneller als ze merken dat ze geen perfecte pose hoeven aan te nemen.
Zijn zelfportretten ook een volwaardige kunstvorm?
Zelfportretten worden al eeuwen gemaakt en gelden zeker als volwaardige kunstvorm. Van Rembrandt tot Frida Kahlo: kunstenaars gebruikten hun eigen gezicht om gevoelens, identiteit en verandering vast te leggen. In de hedendaagse tijd is de selfie een moderne vorm van het zelfportret, al is de artistieke intentie daarbij niet altijd aanwezig.
